hystoblog

Home » Posts tagged 'ds. politiek'

Tagarchief: ds. politiek

Gerrit Merkus

Van de openbare school in Westergeest naar de christelijke school in Triemen – 1924

Openbare lagere school [collectie rtvnof]

Openbare lagere school [collectie rtvnof]

Tijdens de schooltijd van vader Gerrit Merkus was er in Westergeest alleen een openbare lagere school. Daar leert Heit in de 5e klas bij de rekenles breuken. Breuken vindt Heit niet moeilijk, eerder gemakkelijk en mede daardoor maakt hij zonder problemen de overstap naar de 6e klas. Een poosje later maakt een vriend ook zonder moeite diezelfde overstap. Het volgende voorjaar – het schooljaar loopt dan nog van april tot april – heeft Heit in 5 jaar tijds 6 klassen doorlopen. Wanneer Heit daarna in de 7e klas zit is er ‘herrie’ in het dorp om de scholen, schrijft Heit in zijn schoolherinneringen, zonder daar nader op in te gaan. Veel kinderen, ook vader Merkus, vertrekken dan van de openbare school in Westergeest naar de christelijke school in Triemen. Daar komt Heit ook weer in de 7e klas. Hij blijft daar tot hij op 1 april 1925 ingeschreven wordt op de CNS-school voor ULO in Kollum waar hij na afloop van het 1e kwartaal van de derde klas in september 1927 vertrekt naar de christelijke kweekschool in Dokkum.

Eind 1923 krijgt het gemeentebestuur van Kollumerland c.a. twee adressen te behandelen van  ingezetenen van Oude openbare lagere school in Westergeest over de plaatselijke openbare school. Het ene adres vraagt omzetting van die school in een christelijke school, het andere adres wil de openbare school behouden. Een raadscommissie moet duidelijkheid verschaffen over het aantal leerlingen dat mogelijk vertrekt en het aantal dat daarna overblijft. De commissie rapporteert dat zeker 17 leerlingen zullen blijven, misschien nog een paar meer. Voorstanders van christelijk onderwijs komen niet verder dan 8 à 12 resterende leerlingen. Absolute zekerheid is echter niet te geven omdat sommige ouders op beide lijsten ingetekend hebben en soms ook nog per briefje verklaren voorstander te zijn van openbaar- dan wel christelijk onderwijs. Pake J. Merkus – in het verslag J. Merkens genoemd – verklaart voorstander te zijn van christelijke onderwijs.

Na een paar heftige vergaderingen, in aanwezigheid van veel vóór- en tegenstanders, besluit de gemeenteraad op 20 december 1923 onder grote belangstelling van de regionale en zelfs landelijke pers, met 7 stemmen vóór en 5 stemmen tegen de openbare school niet op te heffen.

Het gevolg is dat vader Merkus per 1 april 1924 samen met een groep kinderen uit Westergeest overgaat van de openbare school in Westergeest naar de christelijke CNS-school in Triemen. De grotere afstand van de ouderlijke woning naar de school in Triemen zal geen probleem geweest zijn voor een 12-jarige jongen en de kosten spelen ook niet (meer) mee vanwege de gelijkstelling van het christelijk onderwijs met het openbare onderwijs door de L.O. wet 1921. De latere keuze voor een opleiding voor onderwijzer op de christelijke kweekschool in Dokkum lijkt bij de overstap naar de christelijke school in Triemen niet aan de orde geweest te zijn.

In de plaatselijke actie voor christelijk onderwijs heeft mogelijk de plaatselijke hervormde gemeente met haar predikant ds. Johannes Douwes Politiek (van 1880 – 1920), tevens voorzitter van de christelijke school in Triemen, ook een rol gespeeld in de overgang van deze groep kinderen.

In de tweede helft van de 19e eeuw heeft het Friese reveil en de Vereniging Vrienden van de Waarheid veel aanhang in Friesland. Deze orthodoxe stroming beijvert zich voor de gereformeerde leer in de kerk en voor christelijk onderwijs. Dat is niet alleen in Friesland het geval maar in het hele land. In 1878 tekenen veel voorstanders van christelijk onderwijs het Volkspetitionnement. In de gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland doet dit M. Merkus en in Dantumadeel D. J. Merkus (Doetje Jans), J. J. Merkus (Jacob Jans), en H. J. Merkus Harmen Jans). De laatstgenoemde is de vader van Pake Jan Harmens Merkus die in december 1923 voorstander is van christelijk onderwijs in Westergeest, Doetje is een zus en Jacob een broer van Harmen Jans Merkus.

Eind 19e eeuw zijn veel christelijke scholen opgericht ook in de omgeving van Westergeest. Zo wordt op 27 april 1884 in Oudwoude een vergadering belegd o.l.v. de (hervormde) predikant van Westergeest en Oudwoude ds. Joh. P. Politiek D. zn. Voorstanders van een christelijke school brengen dan ruim ƒ 2200 bijeen uit eigen kring en ruim ƒ 2000 van medestanders elders, terwijl bestuursleden het aanvullen tot voor ruim ƒ 6800 een eigen school met onderwijzerswoning gebouwd kan worden. Zo komt er een christelijke (CNS) school in Triemen. Op 20 september 1884 kan voorzitter ds. J. Politiek met Psalm 126:3 bij de eerstesteenlegging zijn grote dankbaarheid uitspreken. Op 19 mei 1885 volgt reeds de opening met als sprekers ds. J. Ph. van der Land uit Rotterdam en ds. Ploos van Amstel uit Reitsum. De leerkrachten van het eerste uur zijn W. Veldman, hoofdonderwijzer en S. Jepma uit Ee, hulponderwijzer. Later wordt B. Migchelbrink hoofdonderwijzer die in 1928 zijn 40-jarig jubileum viert.

In die begintijd zijn er trouwens ook interne spanningen in orthodoxe kerkelijke kring. Sommige predikanten en gemeenteleden menen met de Doleantie-beweging niet langer de reglementen van de Hervormde kerk te kunnen accepteren. Anderen met dezelfde opvatting kunnen niet met de kerk breken. Dit komt in Kollum tot een breekpunt wanneer orthodoxe ringpredikanten een vacaturebuurt op 6 maart 1887 niet wensen te vervullen in de plaatselijke liberale hervormde gemeente. Een verzoek van deze ringpredikanten aan de ringvergadering van de classis Dokkum om dispensatie wordt door de praetor van de ring, ds. J. Politiek uit Westergeest niet eens in stemming gebracht…

Met dank aan Ybele Steenstra, historicus van Westergeest met informatie uit Nieuwsblad van Friesland, Hepkema’s krant, Nieuwsblad van Friesland en Algemeen Handelsblad van eind december 1923 en De Doleantie, van Dr. J. C. Rullmann (blz. 102).

Ermelo, 3 februari 2022 Harm Pierik, één van de gastschrijvers»

Naschrift – in 2018 kwamen Harm Pierik en ik met elkaar in contact vanwege ditzelfde onderwerp. Naar aanleiding van dat contact plaatste ik de post Op de valreep».

tsjerkepraatsjes [1]

Louw Hopperus [fotodetail][collectie Jouke Dantuma]

Louw Hopperus [fotodetail][collectie Jouke Dantuma]

Louw Hopperus.

Eén van de meest kleurrijke kerkgangers was Louw Hopperus [1862 – 1937] misschien wel, de vader van Gertje ‘kekke’ de Jong – Hopperus [1900 – 1997]. Het gezin woonde aan de Trekwei, vanaf Keatlingwier gezien richting Dokkum.

Louw had gediend in Indië. Hij was een Indiëvaarder, maar had de zogenaamde tropenkolder opgelopen. ’s Zondags zat hij vooraan in de kerk van Westergeest. In uniform, met al zijn medailles pontificaal en trots op zijn borst. Maar de man raakte na zijn scheiding helemaal de koers kwijt en begon zich vreemd te gedragen.

Jan Hanenburg.

Jan Hanenburg [ik vermoed de Jan Hanenburg die geboren werd op 09 april 1901 te Rinsumageest] werd al jong wees. Jan was een gangmaker, ook in de kerk. Toen Jan op een zondagmiddag eens vroeg in de kerk zat, ging zijn gedrag koster ‘Jan Siebes’ te ver [was dit misschien de in 1868 geboren Jan Sybes Lap?]. Nog voordat de dienst begon kreeg Jan straf van de koster met de woorden “Ik heb vanmorgen al meer dan genoeg last van jou gehad!”.

ds. Joh. Politiek

ds. Joh. Politiek

Dat deed één van de andere kerkgangers verdriet, waarschijnlijk was dat Sijtze Kempenaar [1882 – 1961]. Kempenaar rees overeind en sprak de koster aan op zijn gedrag: “Je moet ophouden, want denk er aan het is een wees!”. Maar de koster was niet te vermurwen en stuurde Jan Hanenburg de kerk uit waar Jan huilend dominee Politiek tegenkwam. Ds. Politiek [1846 – 1926] nam Jan mee naar binnen en Jan mocht straks met hem mee de kerk in!

En zo gebeurde het. Toen de ds. Politiek met de kerkenraad naar binnen kwam, volgde Jan hen op de voet. Jan heeft die middagdienst glunderend en lachend gevolgd vanaf een ouderlingenbankje. Met zijn pet in de hand.

’s zondags niet fietsen.

Het was in de tijd dat boer Willem Wielsma [1850 – 1931] en zijn vrouw Maaike Kuipers [1864 – 1931] met een ‘deftige’ tilbury naar de kerk van Oudwoude gingen. Willem en Maaike woonden tot 1929 Bréwei 2 en zijn de overgrootouders van Jan Hania.

Het was ook in de tijd dat de meeste mensen lopend naar de kerk kwamen, ook al hadden veel jongeren al een fiets. Maar het werd van huis uit niet goed gevonden om op zondag de fiets te gebruiken. Ook Atze Bijker [1904 – 2003] moest van zijn ouders Sieds Bijker en Grietje ‘kieke’ Kempenaar te voet naar de kerk. Boer Willem Wielsma zou daarover gezegd gezegd hebben “Ik geef jullie ouders gelijk”.

Un dominee uut Westergeest.

In mijn archief heb ik een gedicht van een onbekende schrijver:

Voor un dominee uut Westergeest
was domineren un heel groot feest.
Hij speulde met ’n diaken op ’n loude kerkbank,
soms dubbel zes, of dubbel blank.
Mar de Westergeestenaren,
dat moets de predikant ervaren,
hadden ‘gjin nocht’ an dat domineren,
dat sudden se hem wel anders leren.
Se seiden: Dit is niet jo werk,
hou jo je mar an’t kerkewerk.
En luuster, dominee fan Westergeest,
doen as de skoenmaker ‘Houw je bij de leest’.
En kin jo fan oons nog lere,
Dominee’s die magge nooit dominere.

U kunt meehelpen om onze geschiedenis completer te maken. Want heeft u meer informatie, een aanvulling, een foto of ander materiaal wat past bij deze ‘post’?  Plaats dan a.u.b. onderaan een reactie of stuur een mail».

Bronnen

wrijving …

notulen uit 1920 door secretaris Geert van der Schaaf

notulen uit 1920 door secretaris Geert van der Schaaf

1905 – 1906. Wat er precies aan de hand was weet ik niet. Maar de Christelijke schoolvereniging stond op z’n kop. En de secretaris van de vereniging schreef niet alles “in de boeken daar men die er liever niet in had”. Tijdens het 60-jarig bestaan van de schoolvereniging schrijft secretaris Klaas van der Schaaf daarover: “In de jaren 1905 – 1906 is er een wrijving int bestuur dit naar aanleiding van de benoeming van Ds. in de gevormde raad van Beroep, en het in verband hiermede noodzakelijk aftreden van Ds. als voorzitter”.

Maar er waren volgens mij meer scherpe kantjes. Er was een bemiddeling nodig tussen het bestuur en het Hoofd der School. Een Buitengewone Vergadering werd uitgeschreven. In mei/juni 1906 leggen voorzitter Wijbren Klaver en Jan Fokkema hun functie naast zich neer.

En meester Wiebren Jorritsma had trouwplannen. Hij vroeg het bestuur daarom om een woning. “Hij meent hiertoe recht te hebben […] en komt nu met de eisch voortgang met zijn voornemen te maken of anders ziet hij zich genoodzaakt deze plaats te verlaten”. Tijdens deze roerige jaren schrijft de secretaris dan in het Jaarverslag 1906. Bijna terloops: “… wie die bemiddeling in oogenschouw wenscht te nemen wende zijn blikken naar het westeinde van de Triemen, de daar bijna voltooide nette woning is de bevestiging van mijn beweren …“.

ds. Joh. Politiek

ds. Joh. Politiek

De betreffende woning is volgens mij Triemen 5. Eén van de woningen of gebouwen in Westergeest/Triemen van de architecten-hand van Cornelis Herman Eldering◥ [1854 – 1932].

Van zijn vader Hermanus Eldering [1827 – 1901] weten wij dat hij in 1885 bestek inleverde voor de bouw van de nieuwe Christelijke school Triemen / Westergeest. Hij stond op 9 juli van dat jaar met het verenigingsbestuur op het aangekochte terrein op de Triemen en kreeg opdracht om bestek en tekening te maken, m.u.v. de schoolbanken.

Terug naar de situatie 1905 – 1906. Want we weten nog steeds niet wat er precies aan de hand was. Ds. Johannes Politiek [1846 –1926] drong er op aan om wel wát in de notulen op te schrijven. “De scherpe deelen er uitgenomen”. Maar dat geeft nog geen antwoorden.

Het prikkelt wel de nieuwsgierigheid …

Heb jij aanvullingen in welke vorm dan ook bij deze post? Reageer dan en help mee om dit verhaal completer te maken.

graag geziene blinde

Het gebeurde in juli 1906. Een jonge vrouw kwam te overlijden. Een bijzondere vrouw. Een vrouw die zich absoluut niet door haar handicap uit het veld liet slaan. Een vrouw die grote indruk achterliet in Westergeest en omgeving.

‘Bline Janke’ Kloosterman werd op 19 januari 1872 geboren in het gezin van snikschipper Tjalling Geales Kloosterman [1847 – 1915] en Tjitske Toutenburg [1844 – 1927]. Het gezin woonde bij de Bûnte Hûn in herberg “Veldzicht”. Janke had een handicap. Zij was blind. Evenals haar broer Geale, maar die werd vroeg aan zijn ogen geopereerd.

Het korte leven van Janke kenmerkte zich door een zeer sterke wil en doorzettingsvermogen plus een ijzersterk geheugen. Zij herkende voorbijgangers aan de manier van lopen of zelfs aan kleine geluidjes.

Janke ging op 12-jarige leeftijd naar het blindeninstituut te Amsterdam, waar ze tot rond 1900 zou blijven. Daar schreef ze de afgebeelde brief. Daar leerde zij orgelspelen. En lezen plus schrijven in braille. Zij was goed ontwikkeld. Haar vaste jonge begeleider was Tjalling Sipma [18|03|1894 – 30|03|1984], een zoon van Jan Sipma en Antje Kloosterman. Janke was een zus van Antje. Dus zijn tante. Samen met Tjalling heeft zij de Psalmen en Gezangen omgezet naar een brailleschrift. Haar zuster Jantje hielp haar om op diezelfde manier de Bijbel op grote stukken papier te ‘schrijven’, te prikken.

Op zondag bespeelde zij tijdens de kerkdiensten het orgel in de kerk van Westergeest maar ook in de kerk te Kollumerzwaag! In dat laatste geval werd zij door één van de ouderlingen lopend opgehaald. Zij speelde op gevoel. Zondag ’s middags leidde zij met Kornelis Stelma [schoenmaker, voorlezer en klokluider] de zondagsschool.

Janke was een fijne, gelovige vrouw die de kost verdiende met haken en breien. Voor de schippersfamilies die de ouderlijke herberg bezochten. En ze gaf orgelles bij mensen thuis of bij haarzelf thuis. In dat geval op een orgeltje dat zij van ds. Johannes Politiek had gekregen. Daarnaast bezocht zij, mét haar jonge begeleider Tjalling, oudere en zieke vrouwen, waardoor ze ds. Poltiek zeker tot een waardevolle hulp is geweest.

Toen zij [net in de dertig] zware bronchitis kreeg, werd het orgelspelen steeds moeizamer. De laatste zondagen dat zij speelde was zij niet meer in staat om de registers te openen en werd zij daarbij bijgestaan door meester Bernard Migchelbrink [1863 – 1953]. 
Janke overleed op 12 juli 1906, 34 jaar jong. Toen ze werd begraven was er een “talrijke schare opgekomen om de zo algemeen beminde dode de laatste eer te bewijzen”.

En nu u – ik nodig graag uit om op deze ‘post’ te reageren. Met aanvullende informatie. Met foto-materiaal. Het is allemaal welkom om onze dorpshistorie completer te maken.

periode 1894 t/m 1900 - Blinde meisjes poseren in de gymnastiekzaal van het Instituut tot Onderwijs van Blinden, Vossiusstraat [collectie beeldbank Amsterdam]

periode 1894 t/m 1900 – Blinde meisjes poseren in de gymnastiekzaal van het Instituut tot Onderwijs van Blinden, Vossiusstraat [collectie beeldbank Amsterdam]